Spoorzone
In dit dossier lees je de verhalen over de archeologische vondsten in de Delftse Spoorzone. De artikelen laten zien wat er onder het spoor verborgen lag en wat deze ontdekkingen vertellen over de geschiedenis van de stad. Van middeleeuwse verdedigingswerken tot een bijzondere vondst die wereldwijd aandacht kreeg.
Spoorzone Delft: De westgrens van de middeleeuwse stad
Archeologie onder het nieuwe spoor van Delft
De aanleiding voor dit onderzoek was de verlegging van het spoor in de stad tussen 2010 en 2017. Toen verdween het spoor tussen Den Haag en Delft onder de grond in een tunnel. Deze ingrijpende bouwoperatie bood een unieke kans om diep in de Delftse bodem te kijken. Archeologie Delft deed jarenlang opgravingen in de Spoorzone en legde sporen bloot van meer dan zeven eeuwen stadsgeschiedenis.
Aanleg van de spoortunnel legt geschiedenis bloot
De aanleg van de spoortunnel was de grootste bodemverstoring ooit in Delft. De nieuwe spoorroute liep langs de rand van de middeleeuwse binnenstad. Daardoor konden we grote delen van de oude stadsrand onderzoeken. Bewoners en bezoekers volgden het werk van dichtbij, soms letterlijk vanaf de bouwhekken.
De opgravingen maakten duidelijk hoe Delft zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld, van versterkte nederzetting tot moderne stad.
De middeleeuwse verdediging van Delft
Een belangrijk deel van het onderzoek richtte zich op de verdediging van de stad. Archeologen vonden resten van:
- delen van de middeleeuwse stadsmuur
- een stadspoort met torens
- een bolwerk en militaire uitrusting
Deze vondsten geven nieuwe inzichten in het beleg van Delft in 1359. Ook werd duidelijk dat Delft niet overal een stenen muur had, maar op veel plekken werd beschermd door wallen en andere verdedigingswerken.
Internationale aandacht voor een bijzondere vondst
De Spoorzone leverde meer op dan alleen kennis over de Middeleeuwen. De vondst van een van de oudste telescopen ter wereld zorgde voor grote belangstelling in binnen- en buitenlandse media. Zulke ontdekkingen laten zien dat archeologisch onderzoek nieuwe kennis oplevert en ons beeld van het verleden soms verandert.
Verhalen uit de Spoorzone
De opgravingen in de Spoorzone zijn afgerond, maar het onderzoek en de verhalen gaan door. In dit dossier zijn artikelen en achtergrondverhalen gebundeld over de belangrijkste vondsten en inzichten uit dit gebied.
Delft is jarenlang een bouwput geweest. Met het project Spoorzone moest het spoor onder de grond. Logisch, want zo’n spoorlijn dwars door de stad is ontzettend onhandig. Deze kaart uit ongeveer 1845 laat goed zien hoe onhandig. Het spoor ligt direct tegen de stadssingel aan en gaat met een rare knik over het oude Bolwerk heen. Toch is dit de uitkomst van sterke lobby van het gemeentebestuur.
De naam van de methode is poëtischer dan de titel van het kunstwerk. André Pelgrim gebruikt de techniek van de ‘verloren vorm’ voor deze houtsnede van de tunnelbouw in de Spoorzone. Het Stadsarchief koopt in 2011 niet alleen het eindresultaat aan, maar verwerft ook de houtplaat die zo essentieel is voor het kunstwerk.
In 2009 valt het definitieve besluit voor de aanleg van de spoortunnel in Delft. Voor bewoners van de Van Leeuwenhoeksingel en de Houttuinen betekent dat het einde van hun wijk. Fotograaf Dirk van Dien legt de sloop van de Stationsbuurt vast. Zijn beelden tonen de keerzijde van een groot infrastructureel project dat de stad jarenlang bezighoudt.
In 1965 wordt het spoorwegviaduct in Delft feestelijk geopend als oplossing voor verkeersproblemen. Het project moet de stad beter bereikbaar maken en krijgt veel lof. Vijftig jaar later verdwijnt hetzelfde viaduct weer uit het stadsbeeld. Wat ooit symbool stond voor vooruitgang, wordt gezien als een probleem. De afbraak laat zien hoe ideeën over de stad in de loop van de tijd veranderen.
Tijdens de bouw van de parkeergarage in de Spoorzone vond Archeologie Delft een bijzondere kruik van steengoed. Deze kruik komt uit het jaar 1586. Wat deze vondst uniek maakt, zijn de afbeeldingen van de belangrijkste koning van Polen: Stefan Bathory. Ook staan er wapens op die horen bij de Poolse stad Gdansk.
Bij archeologisch onderzoek langs de Nijverheidsstraat in Nieuw Delft is een klein gebouwtje uit de late 17e of vroege 18e eeuw opgegraven. De funderingen, een waterput en een latrine bleken nog goed bewaard. Het onderzoek laat zien hoe deze plek buiten de stad werd gebruikt, mogelijk voor tijdelijk verblijf bij tuinbouwactiviteiten.
Het bolwerk tussen de Binnen- en Buitenwatersloot verdedigde Delft en vormde een toegang tot de stad. Met de komst van het spoor verdween dit verdedigingswerk grotendeels.
Tussen de Binnen- en de Buitenwatersloot stond de Waterslootsepoort, de hoofdentree tot Delft vanuit het Westen, tot hij in het armoedige jaar 1847 werd gesloopt. Het was `de capitaelste poort van gans Nederland!’ volgens de zeventiende-eeuwse geschiedschrijver Dirck van Bleiswijck.
De Ada van Hollandlaan heette tot niet zo lang geleden de Madelaan. Het was de vroegere toegangsweg tot het kasteel. Bij opgravingen in 2015 achter het voormalige station van Delft vonden archeologen van Archeologie Delft een deel van deze oude weg terug.
Aan de aanleg van het stadskantoor gingen opgravingen door Archeologie Delft vooraf. Bij eerder onderzoek in 2012 was gebleken dat er niets meer van archeologische betekenis te vinden was. Bij de tweede fase, in 2015, was dat anders. De oude spoordijk was bovenop de bodemsporen aangelegd, die daardoor uitstekend bewaard waren gebleven,
In de Spoorzone zijn de fundamenten van de oude Schoolpoort en een enorme toren gevonden. Deze poort was anders dan alle andere poorten in Delft: er liep geen water doorheen en hij leidde niet naar een grote stad. De bijbehorende toren was met een breedte van acht meter veel zwaarder dan normaal. Archeologen vermoeden dat deze bijzondere toegang speciaal was gebouwd voor adellijke families die vanuit hun kasteel rechtstreeks naar de Oude Kerk wilden gaan.
Bij archeologisch onderzoek in compartiment 2 zijn de funderingen van de Bagijnetoren vastgelegd. De vondsten geven inzicht in de bouw van Delftse verdedigingstorens.
Bij archeologisch onderzoek langs de stadswal zijn resten gevonden van een middeleeuws riool en de Schoolpoort. Het riool voerde afvalwater af naar de stadsgracht en was aangesloten op grote instellingen zoals het Oude Mannenhuis. De Schoolpoort bleek een toegang tot de stad te zijn, gebouwd als waltoren met een afsluitbare doorgang.
Bij werkzaamheden zijn de resten van de Schoolpoort onderzocht. Opvallend is een laaggelegen bestrating die mogelijk tegelijk met de toren is aangelegd.
In de Spoorzone van Delft is een zeldzame oranjepijp gevonden. De pijp toont de stadhouderlijke familie en dateert uit de achttiende eeuw.
Bij archeologisch onderzoek in compartiment 5 is een zeldzaam fragment van een harnas gevonden. De vondst lag in de voormalige stadsgracht van Delft.
Tijdens het blootleggen van de Schoolpoort hebben archeologen een verrassing ontdekt: de fundamenten zijn veel zwaarder en dieper dan gedacht. In tegenstelling tot andere torens heeft deze poort een dichte achtermuur en een bijzondere vloer van veldkeien. De vondst bewijst dat de poort in één keer is gebouwd in een bestaande wal. Dit geeft ons unieke informatie over hoe Delft zichzelf vroeger beschermde tegen indringers.
Bij het onderzoek in de Spoorzone is een laag steenkool gevonden op een onverwachte plek. Hoewel we steenkool vaak koppelen aan de moderne industrie, komt deze vondst uit een sloot van rond het jaar 1400. Het steenkool lag verstopt onder de oude stadswal. Dit bewijst dat Delftenaren al honderden jaren vóór de stoommachine steenkool gebruikten, waarschijnlijk voor vroege industrie zoals de glasblazerij.
Bij werkzaamheden bij het Bolwerk zijn muurresten gevonden van de Waterslootse Poort en oude kademuren. De vondsten laten zien hoe groot en stevig deze stadspoort en de omliggende infrastructuur waren. Verder onderzoek volgt bij het uitgraven van de bouwkuip.
Bij werkzaamheden bij de Phoenixparkeergarage leggen archeologen resten bloot van de Hiëronymustoren. Onder de stadswal blijkt een gemetselde tunnel te liggen die toegang gaf tot de toren. De vondsten leveren nieuwe informatie op over de ligging, opbouw en hoogte van de stadswal. Zonder dat de toren zelf volledig zichtbaar is, ontstaat zo toch een duidelijker beeld van dit verdwenen bouwwerk.
Tijdens werkzaamheden aan de Spoorzone zijn resten gevonden van de Heltoren. Dit was vroeger een belangrijke hoektoren van de Delftse stadsmuur. De vondst is bijzonder omdat de toren veel dieper in de grond zat dan andere torens. Ook hebben archeologen ontdekt hoe bouwers vroeger vlechtwerk gebruikten om de bouwplaats droog te houden. Een groot deel van de oude muren blijft veilig in de grond bewaard.
Bij onderzoek rond de spoortunnel in Delft kwam een bijna vergeten begraafplaats weer in beeld: het Engelsch Kerkhof. Door oude kaarten en archieven te bestuderen is duidelijker geworden waar dit kerkhof lag en wie er mogelijk zijn begraven. Het onderzoek laat zien hoe weinig we nog weten, maar ook waarom deze plek belangrijk is voor de geschiedenis van Delft.
Bij werkzaamheden aan de Westvest zijn onverwacht oude muren ontdekt, vlak onder het asfalt. Het gaat om resten uit verschillende perioden, van de zestiende tot de twintigste eeuw. De vondsten geven nieuw inzicht in de geschiedenis van de stadswal en laten zien hoe dit deel van Delft door de eeuwen heen is veranderd.
Deze week is het weggraven van de grond onder molen De Roos begonnen. Dit is een gecompliceerde klus omdat er met veel verschillende dingen rekening moet worden gehouden.
In die gracht is veel afval terecht gekomen waaronder versleten schoenen. Deze worden wel vaker teruggevonden, maar in dit geval trok één exemplaar gelijk de aandacht. De zool heeft een opvallende vorm en duidelijke slijtplekken. Samen met een orthopedisch schoenmaker is onderzocht welke voetafwijking de eigenaar vroeger had. De vondst geeft ons een uniek kijkje in hoe de schoenmaker toen al probeerde te helpen bij loopproblemen.
De archeologische documentatie van de Schoolpoort is voltooid. De funderingen zijn vastgelegd voordat dit deel wordt verwijderd voor de tunnelbouw.
Bij werkzaamheden op de Westvest is een oud gemetseld gangetje ontdekt. Het loopt onder de middeleeuwse stadswal door en dateert uit de 15e eeuw. Waar de gang precies naartoe leidde, is niet bekend. De vondst roept nieuwe vragen op over de verdediging van Delft in de Middeleeuwen.
Het graafwerk in de eerste tunnelbuis van de Spoorzone is klaar. Voor de archeologen begint nu een belangrijke nieuwe fase: het uitwerken van alle vondsten. In de zakken met grond uit de oude stadsgracht zat enorm veel aardewerk. Vrijwilligers werken momenteel hard om al die duizenden scherven als een grote puzzel in elkaar te zetten.
Tijdens onderdakse ontgravingen voor de westelijke tunnelbuis zijn sporen van de stadsgracht, de Schoolpoort en natuurstenen kogels gevonden.
Bij werkzaamheden aan een nieuw riool in de Phoenixstraat is onverwacht een oude kelder gevonden. Onder de straat bleek een groot, gemetseld gewelf nog grotendeels intact te zijn. De kelder dateert waarschijnlijk uit de 15e of 16e eeuw. Door de aanleg van het riool kon de kelder niet behouden blijven, maar archeologen hebben de constructie wel zorgvuldig onderzocht en vastgelegd.