Een grafelijk machtscentrum op de Markt
Wie op de Grote Markt in Delft met zijn rug naar de Nieuwe Kerk gaat staan, kijkt uit op het oude stadhuis. Wie iets van bouwhistorie weet, ziet meteen dat de gevel in Hollandse renaissance-stijl is opgetrokken. Daarbovenuit rijst echter een grijze toren op, en die is aanzienlijk ouder. Dit is het Nieuwe Gravensteen, de kern van het stadhuisgebouw en een imposante herinnering aan de tijd dat de Graven van Holland het in Delft voor het zeggen hadden. Door historisch en archeologisch onderzoek kan een deel van de vroegste stadsgeschiedenis aan dit bouwwerk worden afgelezen.
Het hofland van de graven van Holland
Bijna duizend jaar geleden was het gebied dat we nu Holland noemen grotendeels woest en nat. Er waren geen echte steden en de meeste bewoners waren boeren. De graven bestuurden het gebied namens de Duitse keizer en verbleven niet op één vaste plek. Zij trokken door hun graafschap om recht te spreken en hun macht te organiseren. Daarbij verbleven zij op hun uitgebreide privébezittingen, het zogeheten hofland, waartoe in de elfde en twaalfde eeuw grote delen van Delft en omgeving behoorden.
Grafelijk bezit in en rond Delft
Gaandeweg stonden de graven delen van hun hofland af, vooral aan kloosterorden. Zo kon het klooster Koningsveld worden gebouwd op grafelijk terrein. Andere delen werden in leen gegeven aan edelen. Uiteindelijk behielden de graven enkele strategische terreinen in Delft, dat in 1246 stadsrechten kreeg. Vanuit deze plekken hielden zij nog geruime tijd invloed op het bestuur van de jonge stad.
Het Oude Steen als grafelijke gevangenis
Het is mogelijk dat het terrein van het huidige stadhuis al rond het jaar 1000 door de graven werd gebruikt, maar dat is niet zeker. Archeologisch onderzoek tijdens de restauratie van het stadhuis in 1980 laat zien dat rond 1250 een stenen toren van ongeveer 6 bij 6 meter werd gebouwd. Deze toren, het Oude Steen, diende als gevangenis voor tegenstanders en wetsovertreders van de graaf. Aan de straatzijde is dit bouwwerk niet meer zichtbaar, maar de resten zijn opgenomen in het huidige stadhuis.
Het Nieuwe Steen als steunpunt van de graaf
Beter zichtbaar is het Nieuwe Steen, de grijze toren die boven het stadhuis uitsteekt. Deze werd gebouwd tussen circa 1275 en 1300 en is met ruim 9 bij 9 meter aanzienlijk groter dan zijn voorganger. Hier werden waarschijnlijk gevangenen vastgehouden, soldaten ondergebracht en voorraden opgeslagen. Of de graaf hier zelf verbleef, is onbekend. Mogelijk maakten ook andere delen van het huidige stadhuis deel uit van het grafelijk complex, maar daarvan zijn geen resten teruggevonden.
Van grafelijke macht naar stadsbestuur
Lang hebben de graven hun macht vanuit het Nieuwe Steen niet uitgeoefend. Rond 1340 werden de gebouwen verhuurd aan de stad. Hoewel zij formeel nog tot ver in de vijftiende eeuw grafelijk bezit bleven, hadden de graven er feitelijk niets meer te zeggen. Vanaf de late veertiende eeuw bestuurden de Delftenaren hun stad vanuit het voormalige grafelijke complex zelf.