Erfgoed Delft

Bronnen slavernijverleden

Zelf onderzoek doen naar het slavernijverleden?

Stadsarchief Delft biedt een aantal mogelijkheden om zelf onderzoek te doen naar het slavernijverleden van Delft en Delftenaren.

Voorgestelde stappen:

  1. Begin met het lezen van artikelen, boeken en rapporten die al over dit onderwerp geschreven zijn.
  2. Raadpleeg de relevante archiefbronnen in het stadsarchief Delft (zie de lijst hieronder). Na reservering via de website kun je literatuur en archiefstukken in de studiezaal inzien. Een deel van de onderstaande bronnen is digitaal beschikbaar; dit staat per bron duidelijk vermeld.
  3. Zet je zoektocht eventueel voort in andere archieven en instellingen.

Hieronder vind je de meest relevante bronnen uit het Stadsarchief Delft over dit onderwerp.

Literatuur over het koloniale en slavernijverleden van Delft

Boeken in de collectie van het stadsarchief Delft 

Deze boeken en artikelen maken deel uit van de bibliotheekcollectie van Stadsarchief Delft en zijn in de studiezaal in te zien:

Digitaal via internet beschikbaar: 

Rapporten en boeken over de slavernij- en koloniale geschiedenis van steden, instellingen en bedrijven

De afgelopen jaren is veel onderzoek verricht naar koloniale en slavernijgeschiedenis van Nederlandse steden, instellingen en bedrijven. In de bibliotheekcollectie van Stadsarchief Delft vind je diverse van deze studies terug. Na reservering via de website kun je deze in de studiezaal inzien.

  • Merel Blok, ‘Schiedam en het Atlantisch slavernijverleden’, in: Historisch Jaarboek Schiedam (Schiedam 2020) 16-37 

  • Pepijn Brandon e.a. (red.), De slavernij in Oost en West. Het Amsterdam onderzoek (Amsterdam 2020) 

  • Esther Captain e.a. (red.), Het koloniale en slavernijverleden van Hofstad Den Haag (Amsterdam 2022) 

  • Nancy Jouwe e.a. (red.), Slavernij herbezien. Visuele bronnen over slavernij in de Indonesische archipel en Indische Oceaan (Edam 2021) 

  • Gert Oostindie, Het koloniale verleden van Rotterdam (Amsterdam 2020) 

  • Alex van Stipriaan, Rotterdam in slavernij (Amsterdam 2020) 

Digitaal via internet beschikbaar: 

Algemene literatuur over het slavernijverleden van Nederland 

  • Henk den Heijer, De geschiedenis van de WIC (Zutphen 2002, 2e gewijzigde druk) 

  • Dienke Hondius, Nancy Jouwe, Dineke Stam en Jennifer Tosch (red.), Gids Slavernijverleden Nederland / Slavery Heritage Guide The Netherlands (2019) 

  • Matthias van Rossum, ‘Chasing the Delfland: slave revolts, enslavement and (private) VOC networks in early modern Asia’, in: Navigating history: economy, society, knowledge and nature. Essays in honour of prof.dr. C.A. Davids 

  • Reggie Baay, Daar werd wat gruwelijks verricht. Slavernij in Nederlands-Indië (Amsterdam 2015) 

  • Karwan Fatah-Black, Sociëteit van Suriname 1683-1795. Het bestuur van de kolonie in de achttiende eeuw (Zutphen 2019) 

  • Henk den Heijer, Nederlands slavernijverleden. Historische inzichten en het debat nu (Zutphen 2022) 

  • Gerrit Knaap, De ‘Core Business’ van de VOC. Markt, macht en mentaliteit vanuit overzees perspectief (Utrecht 2014) 

  • Gerhard de Kok, Walcherse ketens. De trans-Atlantische slavenhandel en de economie van Walcheren (Zutphen 2020) 

  • Matthias van Rossum, Kleurrijke tragiek. De geschiedenis van slavernij in Azië onder de VOC (Hilversum 2015) 

Archiefbronnen over het koloniale en slavernijverleden van Delft

Onderzoek doen naar slaafgemaakten zelf is in het Delftse archief niet eenvoudig. Er zijn wel enkele voorbeelden bekend van slaafgemaakten die naar Delft zijn meegenomen. Zij duiken heel soms op in de kerkelijke of stedelijke archieven die gebruikt worden bij stamboomonderzoek, maar dat zijn uitzonderingen. Slaafgemaakten werden ontmenselijkt en als bezit gezien: zij konden worden gekocht en verkocht. 

Het zijn daarom vooral de slavenbezitters en de investeerders in koloniale handel die sporen hebben nagelaten in de archieven. Zij investeerden in koloniale ondernemingen als de VOC en de WIC, zij kochten huizen van hun koloniale kapitaal en zij stelden testamenten op. Hun doen en laten is makkelijker te volgen. Soms is het mogelijk om via slavenbezitters ook iets meer te weten te komen over de slaafgemaakten die zij in bezit hadden. 

De archieven van de VOC en de WIC liggen in het Nationaal Archief in Den Haag. Ook de informatie over de Delftse Kamers zal dus voornamelijk daar gezocht moeten worden. 

Ondanks deze kanttekeningen zijn er wel mogelijkheden om in het Delftse Stadsarchief op zoek te gaan naar het slavernijverleden van de stad. Hieronder tref jet u de meest relevante archieven over dit onderwerp aan: 

1 Stadsbestuur van Delft, 1246-1813 

Het bestuur van de stad bestond in deze periode uit een hechte groep rijke Delftse mannen. Zij regelden onderling de zaken die zij van belang achtten voor Delft en speelden elkaar lucratieve baantjes toe. Bewindhebbers voor de VOC en de WIC werden door de burgemeesters benoemd. Een aantal archiefnummers verwijst rechtstreeks naar bemoeienis met de twee compagnieën: 

72 Weeskamer Delft 

De weesmeesters van de Weeskamer (1536-1863) beheerden boedels van kinderen van wie één of beide ouders waren overleden. De Weeskamer zorgde ook voor het beheren en verdelen van boedels van Delftenaren of hun verwanten die in het VOC-gebied overleden. Het archief van de Weeskamer is digitaal beschikbaar en doorzoekbaar op naam. Een aantal archiefnummers verwijst rechtstreeks naar de VOC: 

161 Notarieel archief 

Het notariële archief voor de periode 1574-1842 is volledig gedigitaliseerd. Hierin zijn allerlei akten opgenomen die bij een notaris werden opgesteld, zoals testamenten, boedelbeschrijvingen en zakelijke afspraken. Een groeiend deel is doorzoekbaar op naam, plaats of trefwoord. 

169 Departement Delft van de Nederlandse Maatschappij tot Bevordering der Nijverheid 

In de in 1778 opgerichte Oeconomische Tak werd enige tijd gediscussieerd over de (on)wenselijkheid van slavernij, voordat deze in 1863 zou worden afgeschaft. 

201 Weeshuis der Gereformeerden 

In het Weeshuis aan de Oude Delft verbleven soms honderden kinderen tegelijk. Zij kregen daar kost en inwoning, scholing en een opleiding. De WIC en (vooral) de VOC rekruteerden met enige regelmaat weesjongens als personeel op hun schepen. 

212 Hofje van Pauw 

Met geld uit de nalatenschap van Elisabeth Pauw werd in 1706 het Hofje van Pauw aan de Paardenmarkt gesticht. In het archief zitten ook persoonlijke stukken van aan het Hofje verbonden regenten, van een enkele aantoonbaar met een link naar het slavernijverleden. 

445 Hervormde Gemeente Delft 

De zes diakenen van de Hervormde gemeente zorgden via de Kamer van Charitate voor de onderstand aan minder bedeelde inwoners in Delft. Zij ontvingen hiervoor schenkingen en legaten van welgestelde lidmaten. Dit vermogen werd belegd in onder andere aandelen in de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Over dit vermogen werd vervolgens ook weer belasting geheven door de landelijke overheid in tijden van nood, zoals het geval was met de 200e penning, een belasting voor het opvangen van de extra kosten na het rampjaar 1672. Beide organisaties verdienden op deze manier aan de winsten van de VOC. 

447 Kamer van Charitate 

De Kamer van Charitate werd in 1597 opgericht door het stadsbestuur van Delft om te zorgen voor een centraal loket voor de onderstand aan minder bedeelde inwoners in Delft. Het stadsbestuur en de Hervormde gemeente benoemden elk zes leden in het bestuur van de Kamer. De stad schonk de Kamer een aantal rechten en goederen, zoals de recht op het ‘opperste kleed’ van een overledene, letterlijk het mooiste kledingstuk uit de nalatenschap van een overledene. Rijkere inwoners kochten dit meestal af met een geldbedrag. De inkomsten uit deze rechten en goederen, zoals grondverhuur, werden belegd. Zo kocht de Kamer in 1675 een obligatie ten laste van de West Indische Compagnie van  Samuel de la Rivière, de jaarlijkse uitkeringen werden gesteed aan onderstand. 

847 Familie Van Kinschot 

Familiearchieven bieden zicht op het doen en laten van de verschillende generaties. Ook papieren over bezittingen duiken vaak in dergelijke archieven op. In het archief van de Van Kinschots zijn archiefstukken te vinden over hun relatie met de VOC. 

Verder zoeken na Stadsarchief Delft? 

  • Centrum voor familiegeschiedenis, Den Haag
    Stamboomonderzoek naar families met een slavernijverleden is niet eenvoudig. Slaafgemaakten kregen geen familienaam en werden ook niet in de burgerlijke stand genoteerd. Het Centrum voor familiegeschiedenis geeft tips en een stappenplan voor onderzoek naar Antilliaanse, Surinaamse of Indische voorouders. 

  • Nationaal Archief, Den Haag 
    Veel koloniale archieven liggen in het Nationaal Archief in Den Haag. Daar vind je bijvoorbeeld de archieven van de VOC, de WIC en de Sociëteit van Suriname. In deze archieven tref je voornamelijk de stem van de slavenhandelaren aan. Via naamregisters kun je in sommige archiefstukken ook zoeken op de naam van slaafgemaakten, vrijgemaakte personen en eigenaren. Er is een zoekhulp slavernijverleden die onderzoekers verder helpt. Veel van de bronnen zijn digitaal beschikbaar.

    Stadsarchief Rotterdam 
    Stadsarchief Rotterdam heeft een onderzoeksgids Koloniaal verleden waarin de Rotterdamse bronnen voor onderzoek naar het slavernijverleden bij elkaar staan. Veel Delftenaren handelden via deze havenstad en de Delftse Kamer van de WIC was aan Rotterdam verbonden, zodat het zinvol is om ook dit archief in uw zoektocht mee te nemen. Veel van de bronnen zijn digitaal beschikbaar. 

    Zeeuws Archief
    De Middelburgsche Commercie Compagnie (1720-1889) was na(ast) de WIC de grootste speler in de trans-Atlantische slavenhandel. In hoeverre Delftenaren daar een rol in speelden is het onderzoeken waard. Het archief van de Compagnie is volledig bewaard gebleven, is digitaal beschikbaar en geeft een unieke blik op de handel in slaafgemaakten.